Klaustursaga

Árið 1225 stofn­aði Þor­valdur Gissurarson klaustur í Viðey með aðstoð Snorra Sturlusonar. Var þetta fyrsta klaustrið í Sunnlendingafjórðungi og óx það að efnum. Það varð næst­rík­asta klaustur lands­ins og átti 116 jarðir þegar mest var. Klaustrið leið undir lok með sögu­legum hætti þegar menn Danakonungs rændu það árið 1539 í aðdrag­anda siða­skipt­anna. Næstu 200 árin var Viðey hjá­leiga frá Bessastöðum og var þar meðal ann­ars þurfamannahæli.

Skúli Magnússon

Skúli Magnússon var fyrsti íslenski land­fóget­inn og var hann í hálfa öld valda­mesti maður lands­ins. Viðeyjarstofa var reist sem emb­ætt­is­manna­bú­staður hans og lauk smíði hennar árið 1755. Spor Skúla liggja ekki aðeins í Viðey, því hann hefur verið nefndur faðir Reykjavíkur. Hann var helsti hvata­mað­ur­inn að stofnun Innréttinganna, fyrsta vísis að iðn­aði á Íslandi. Skúli valdi Innréttingunum stað í Reykjavík og var það upp­haf þétt­býlis á svæð­inu. Skúli and­að­ist í Viðey árið 1794 og hvílir undir alt­ari Viðeyjarkirkju sem hann lét reisa tutt­ugu árum áður en hann lést.

Viðeyjarstofa og Viðeyjarkirkja

Viðeyjarstofa er eitt elsta hús lands­ins og fyrsta stein-húsið sem reist var á Íslandi. Var hún byggð á árunum 1752–1755 sem embætt­is­bú­staður Skúla Magnússonar nýskip­aðs land­fógeta. Kostaði Danakonungur fram­kvæmd­ina og hirð­arki­tekt hans, Nicolai Eigtved, teikn­aði húsið í rókókóstíl. Stofan var bústaður valda­mestu manna lands­ins um margra ára­tuga skeið. Má þar m.a nefna Ólaf Stephensen, fyrsta íslenska stift­amta­mann­inn og son hans Magnús Stephensen kon­f­erens­ráð og dóm­stjóra. Skúli Magnússon lét reisa Viðeyjarkirkju og var hún vígð árið 1774. Viðeyjarkirkja er næstelsta kirkja lands­ins á eftir Hóladómakirkju. Innréttingar Viðeyjarkirkju eru upp­runa­legar og þær elstu á land­inu. Kirkjan er mikið notuð fyrir ýmsar athafnir, sér­stak­lega á sumrin. Vestan við kirkj­una er lít­ill kirkju­garður þar sem hvílir meðal ann­ars fólk af Stephensenættinni, íbúar úr þorp­inu, Gunnar Gunnarsson skáld, Franzisca kona hans og nokkrir afkom­endur þeirra.

20.öldin

Árið 1901 hófu Eggert Briem og kona hans Katrín Pétursdóttir stór­bú­skap í Viðey. Reistu þau 48 kúa fjós norð­vestan Viðeyjarstofu og var það hið full­komn­asta á land­inu á þeim tíma. Seldi búið árlega um 200 þús­und lítra af mjólk til Reykjavíkur.

Árið 1907 var útgerð­ar­fyr­ir­tækið P. J Thorsteinsson & Co. stofnað og átti hlutafé þess að vera ein milljón króna, sem þá var gríð­ar­leg upp­hæð. Kallaðist félagið því Milljónafélagið. Helstu stofn­endur þess voru Pétur J. Thorsteinsson og Thor Jensen. Miðstöð félags­ins var á aust­ur­enda Viðeyjar og á skömmum tíma mynd­að­ist þar reisu­legt þorp með fjölda íbúðar-og fisk­verk­un­ar­húsa. Þar var einnig besta höfnin við Faxaflóa. Milljónafélagið varð gjald­þrota árið 1914 en fisk­verkun var áfram á Sundbakka. Árið 1924 gerði Kárafélagið eyj­una að útgerð­ar­stöð sinni. Þá fjölg­aði þorps­búum og urðu þeir flestir 138 tals­ins árið 1930. Ári síðar lagði félagið upp laup­ana. Eftir það tók íbúum þorps­ins að fækka og árið 1943 fór það í eyði. Búskapur var stund­aður í Viðey fram á sjötta ára­tug­inn en þá lagð­ist búseta af í eyj­unni. Árið 1968 var Þjóð­minja­safn­inu falin umsjón með Viðeyjarstofu og kirkj­unni, en þá voru húsin orðin illa farin. Íslenska ríkið gaf Reykjavíkurborg húsin árið 1986 og lauk end­ur­bótum á þeim árið 1988.